Ailelerin en büyük sorunlarından biri hangi yaşta olursa olsun çocukların ekrana karşı bağımlılığı geliyor. Çizgi film izleyen de var oyun oynayan da hatta YouTube’da takılan da. Özellikle 0-5 yaş arası çocukları etkileyen bağımlılıkla mücadelede yeni yöntemler de devrede. Yerli girişim Elaves, çocukların dil ve bilişsel gelişimini destekleyen, yapay zekâ destekli ve tamamen ekransız bir öğrenme deneyimi sunuyor.
Erken çocukluk döneminde yoğun ekran maruziyetinin çocukların dil ve bilişsel gelişimi üzerindeki etkileri, ebeveynlerin en çok kaygı duyduğu konulardan biri haline geldi. Dünya Sağlık Örgütü, 5 yaş altındaki çocuklar için yayımladığı rehberde 1 yaş altı çocuklar için ekran karşısında geçirilen hareketsiz zamanı önermiyor. 0-3 yaş aralığında ise bu sürenin günde 1 saati aşmaması gerektiğini vurguluyor.
Son yıllarda yayımlanan araştırmalar da bu kaygının bilimsel dayanaklarını güçlendiriyor. JAMA Pediatrics’te yayımlanan ve 7.097 anne-çocuk çiftini kapsayan bir çalışma, 1 yaşında daha fazla ekran süresine maruz kalan çocuklarda 0-3 yaşlarında iletişim ve problem çözme alanlarında gelişimsel gecikme riskinin arttığını gösteriyor. Bir başka JAMA Pediatrics araştırması ise 12–36 ay arasındaki çocuklarda ekran süresindeki artışın, ebeveyn-çocuk konuşması, çocuğun sesli ifadeleri ve karşılıklı etkileşimlerde azalmayla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.
Bu tablo, erken çocuklukta ekran kullanımına ilişkin tartışmayı “çocuklar ekrandan uzak tutulmalı” ifadesinin ötesine taşıyor. Bugün ebeveynlerin karşı karşıya olduğu asıl sorun, ekranın yerine ne koyabilecekleri. Yemek saatinde, yolculukta, bekleme anlarında ya da uyku öncesinde ekran çoğu zaman pratik bir çözüm olarak devreye giriyor. Ancak aileler, çocuklarını ekrandan uzak tutmak isterken aynı zamanda onların ilgisini çekecek, güvenli, gelişim odaklı ve sürdürülebilir alternatifler bulmakta zorlanıyor.
Sorun ekran süresi değil, ekranın yerine ne koyduğumuz
Yerli girişim Elaves, tam da bu ihtiyaçtan yola çıkarak erken çocukluk dönemine yönelik yapay zekâ destekli ve tamamen ekransız bir öğrenme ekosistemi geliştiriyor. 0–5 yaş aralığındaki çocukların dil ve bilişsel gelişimini desteklemeyi hedefleyen Elaves, çocuklara ekran yerine şarkılar, hikâyeler, eğitici sesler ve günlük rutinlere eşlik eden içerikler sunuyor. Ekosistem, akıllı oyuncak Sunny ve ebeveynlerin deneyimi yönettiği Elaves uygulamasından oluşuyor.
Sunny, Elaves’in çocukla buluşan fiziksel deneyim noktası olarak konumlanıyor. “Salla, Dinle, Oyna, Öğren” modeliyle çalışan Sunny, çocuğun ekran karşısında pasif kalması yerine ses, ritim, hareket ve tekrar üzerinden öğrenme deneyimine katılmasını amaçlıyor. Uyku, yemek, yolculuk, oyun, kişisel bakım ve günlük alışkanlıklar gibi rutinlere eşlik eden içerikler, öğrenmeyi günün belirli bir anına değil, çocuğun günlük yaşamının doğal akışına yayıyor.
Elaves’i farklılaştıran noktalardan biri de yapay zekâyı çocukla doğrudan ve kontrolsüz etkileşime giren bir yapı olarak değil, içerik üretimini, kişiselleştirmeyi ve gelişim dönemine uygun deneyim tasarımını destekleyen güvenli bir katman olarak konumlandırması. Çocukla temas eden tarafta ekran değil, fiziksel ve sesli bir deneyim yer alırken; ebeveynler uygulama üzerinden içerikleri yönetebiliyor, çalma listeleri oluşturabiliyor, ses seviyesi ve hassasiyet gibi ayarları kontrol edebiliyor. Sunny, içerikler yüklendikten sonra internet bağlantısı olmadan da ekransız şekilde kullanılabiliyor.
Elaves Kurucusu Ayşegül Erdemir, girişimin çıkış noktasını şöyle anlatıyor: “Ebeveynler çocuklarını ekranlardan uzak tutmak istiyor ancak günlük hayatın içinde bunun yerine koyabilecekleri güvenli ve sürdürülebilir alternatifler bulmakta zorlanıyor. Elaves’i bu ihtiyacı görerek kurduk. Amacımız yalnızca bir oyuncak geliştirmek değil; çocukların dil ve bilişsel gelişimini destekleyen, günlük rutinlere doğal şekilde entegre olan ve ailelerin güvenle kullanabileceği ekransız bir gelişim deneyimi sunmak.”
Elaves’in içerik yaklaşımı da bu konumlandırmayı destekliyor. Erken çocukluk dönemine uygun şekilde geliştirilen hikâye, şarkı ve sesli içerikler, Türkçe kelime dağarcığını desteklerken farklı dillerde içeriklerle erken yaşta çok dilli maruziyete de imkân tanıyor. Ritim, hareket, oyun ve tekrar temelli kurgular, çocuğun aktif katılımını artırmayı hedefliyor.
Araştırmalar sürenin değil ekranın hangi bağlamda kullanıldığının önemli olduğunu gösteriyor
Ekran kullanımına ilişkin güncel çalışmalar, yalnızca sürenin değil, ekranın hangi bağlamda kullanıldığının da önemli olduğunu gösteriyor. JAMA Pediatrics’te yayımlanan 2024 tarihli bir sistematik inceleme ve meta-analiz, erken çocuklukta ekran kullanımının türü, içeriği, birlikte kullanım durumu ve kullanım amacı gibi bağlamsal faktörlerin bilişsel ve psikososyal sonuçlarla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bu bulgu, çocuklara sunulan deneyimin niteliğini daha da kritik hale getiriyor.
Bu nedenle Elaves’in çözüm önerisi, ekranı yalnızca azaltmaya değil, onun yerine gelişim odaklı bir deneyim koymaya dayanıyor. Girişim, teknolojiyi çocuğun karşısına çıkan bir ekran olarak değil; güvenli içerik üretimini, ebeveyn kontrolünü ve kişiselleştirilmiş öğrenme deneyimini destekleyen görünmez bir altyapı olarak kullanıyor.
Ayşegül Erdemir’e göre bu yaklaşım, erken çocuklukta yeni bir kategori ihtiyacına işaret ediyor: “Bugün çocuklar dijital dünyanın içinde büyüyor. Bu gerçeği yok saymak yerine teknolojiyi çocuk gelişimini destekleyecek şekilde yeniden tasarlamamız gerekiyor. Elaves’te yapmaya çalıştığımız şey tam olarak bu. Ekran yerine güvenli, sesli, hareketli ve gelişim odaklı bir alternatif sunmak. Biz bunu yalnızca bir ürün değil, ekransız gelişim odağında büyüyebilecek bir ekosistem olarak görüyoruz.”
20’yi aşkın Türk mühendisten oluşan Ar-Ge ekibiyle geliştirilen Elaves, yapay zekâ destekli içerik üretimi ve güncellenebilir içerik altyapısıyla yalnızca yerel pazara değil, global ölçekte büyüyebilecek bir erken çocukluk teknolojisi girişimi olarak konumlanıyor.
Ebeveynlerin ekran karşısındaki çaresizliği, erken çocukluk alanında yeni çözümlere duyulan ihtiyacı giderek artırıyor. Elaves’in hikâyesi de bu ihtiyacın teknoloji, içerik ve ürün tasarımıyla nasıl çözüme dönüştürülebileceğine dair yerli bir örnek sunuyor. Ekran çağında büyüyen çocuklar için mesele artık yalnızca ekran süresini azaltmak değil; ekranın yerine güvenli, gelişim odaklı ve sürdürülebilir bir dünya koyabilmek.